Drodzy Rodzice

Chciałybyśmy dzisiaj Państwa zaprosić do refleksji, co w zachowaniu dziecka powinno wzbudzić niepokój i być może skłonić do poszukania pomocy profesjonalisty. W zasadzie wszystkie zmiany, które wzbudzają Wasz niepokój lub trudno jest wytłumaczyć sytuacjami zewnętrznymi –
warto skonsultować. Każdy z Was może z jednej strony uważnie obserwować swoje dziecko, a z drugiej strony słuchać sygnałów pochodzących z otoczenia. Wyciąganie wniosków z prowadzonych
obserwacji jest pierwszym i podstawowym sposobem na szybką reakcję.

Sygnały, na które należy szczególnie zwrócić uwagę to:

  • Zmiana wagi, nadmierna utrata, bądź szybkie przybieranie. Może to wynikać z jakichś niezdiagnozowanych chorób, ale również mogą oznaczać początki zaburzeń odżywiania.
  • Odmowa spożywania posiłków lub przeciwnie – kompulsywne objadanie.
  • Zmiany nastroju. Jeśli dziecko staje się markotne, apatyczne, odmawia udziału w zajęciach, które lubiło do tej pory.
  • Utrata radości życia. Dziecko zaniedbuje obowiązki szkolne, a z czasem nawet higienę osobistą.
  • Jeśli wcześniej wychodziło z kolegami, a teraz się od nich odsuwa, to jest to poważny sygnał, że dzieje się coś złego.
  • Agresja dziecka, napady tzw. „złego humoru”, których się nie da wytłumaczyć.
  • Zmiana nastawienia do rodziców, wycofanie, izolacja.
  • Problemy z nauką (o nich więcej dalej w tekście).
  • Utrata dotychczasowych zainteresowań.
  • Napady płaczliwości.
  • Zakrywanie się, noszenie długich spodni, bluzek kiedy jest ciepło.
  • Nadmierne korzystanie z mediów społecznościowych, Internetu, telefonu komórkowego, zaniedbując przy tym inne obowiązki.
  • Duża impulsywność, problemy z koncentracją.
  • Różnego rodzaju bóle, np. brzucha, które nie wiążą się z żądnymi problemami zdrowotnymi.
  • A także inne, które znacząco wpływają na zmianę zachowań i zainteresowań.

Kiedy obserwują Państwo swoje dziecko i widzą, że poświęca na naukę odpowiednią ilość czasu, a mimo to nie osiąga zadowalających wyników, prawdopodobnie boryka się z jakimś problemem, który niekoniecznie musi być dla rodzica czytelny.
To samo może dotyczyć zachowania dziecka – rodzice nie są w stanie być świadkami wszystkich wydarzeń, dlatego muszą zaufać sygnałom z zewnątrz i potraktować je przynajmniej jako wiedzę, którą warto zweryfikować.
Jeśli nauczyciel stale skarży się na zachowanie pociechy, a w domu nie przejawia ona zachowań, o których wspomina nauczyciel, warto poszukać przyczyny takiego stanu rzeczy. Być może dziecko wykazuje problemy adaptacyjne lub nie potrafi porozumieć się z rówieśnikami?
W diagnozie problemu na pewno pomoże wizyta w Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej.
Czasami zdarza się też, że pomysł na wizytę nie wypływa od rodzica, a z zalecenia nauczyciela lub szkolnego pedagoga czy psychologa. Nie warto się przed taką wizytą wzbraniać – może ona tylko pomóc.
Do poradni może się zgłosić każdy rodzic z dzieckiem. Nie potrzeba do tego specjalnego skierowania. Poradnie zazwyczaj podlegają rejonizacji: zajmują się wsparciem dzieci i młodzieży z placówek edukacyjnych w danym rejonie. Aby dowiedzieć się, do jakiej poradni możemy się zgłosić, wystarczy zapytać o to w szkole lub samodzielnie sprawdzić tę informację w sieci.
Wiemy, że z wieloma trudnościami można zgłosić się z dzieckiem do Poradni Psychologiczno – Pedagogicznej. Warto jednak wiedzieć, że można zgłosić się do niej, gdy problem już występuje, ale także wtedy, kiedy chcemy zadbać o odpowiednią profilaktykę.
Co jest sygnałem, że dziecko potrzebuje konsultacji w poradni?
• Problemy emocjonalne: płaczliwość, lękliwość, agresja.
• Trudności w nauce, pomimo odpowiedniego przykładania się do zadań.
• Częste kłótnie z rówieśnikami.
• Brak przyjaciół, problemy z zaaklimatyzowaniem się w klasie.
• Problemy z zachowaniem.
• Problemy z komunikacją, wymową, wypowiadaniem się.
• Ponadprzeciętne zdolności edukacyjne.
Poniżej zamieszczona jest lista różnych trudności i problemów, jakie mogą występować u dzieci. Nie oznacza to, że aby zgłosić się do poradni u naszego dziecka muszą wystąpić wszystkie lub większość podanych niżej symptomów. Możemy skorzystać z pomocy, jeśli zauważamy pojedyncze objawy, zanim zaczną rzutować na zachowanie, a w późniejszym czasie na oceny szkolne.

Okres przedszkolny
Przed wstąpieniem dziecka do szkoły można zaobserwować kilka – kilkanaście następujących symptomów:
1) trudności w zapinaniu ubrania, sznurowaniu butów, wiązaniu sznurowadeł na kokardkę, posługiwaniu się nożem i widelcem itp.;
2) trudności w zakresie sprawności ruchowej, niezborność ruchowa – dziecko biega nieporadnie, przewraca się, nie potrafi złapać piłki, ma trudności z uczeniem się jazdy na rowerze, unika aktywności ruchowej;
3) trudności w ułożeniu układanki, puzzli czy klocków według wzoru; trudności z odrysowywaniem figur i rysowaniem szlaczków,
4) nie lubi rysować, rysuje nieporadnie, rysunki zawierają mało szczegółów;
5) trudności ze stosowaniem zaimków „w środku – na zewnątrz”, „przed”, „za”; mylenie przyimków: pod, nad, od, do itp., mylenie nazw kierunków: „prawa – lewa”, określeń: mniej, więcej, dużo, mało, najwięcej, równo, tyle samo;
6) trudności z zapamiętywaniem i wykonywaniem więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie;
7) opóźnienie rozwoju mowy, trudności z wypowiadaniem się, wadliwa wymowa, częste przestawianie głosek i sylab, częste przekręcanie wyrazów, np. „pasarolka” zamiast „parasolka”, trudności w wyróżnianiu pojedynczych dźwięków składających się na wyrazy;
8) trudności z przypominaniem sobie nazw przedmiotów;
9) trudności w nauczeniu się wierszyka, tekstu piosenki na pamięć,
10) nieustalona, mieszana lub opóźniona koordynacja oko – ręka – noga tzn. jest leworęczne, lewonożne, prawo oczne, używa raz jednej, raz drugiej ręki do pisania lub ma sprawniejszą np. lewą rękę i prawą nogę, oburęczność;
11) trudności w nauce pisania: zwierciadlane odwracanie liter, deformowanie kształtu liter;
12) trudności z zapamiętywaniem materiału występującego w formie serii, sekwencji np. dni, tygodnia, nazwy miesięcy, litery alfabetu;
13) trudności w uszeregowaniu przedmiotów w zalecanej kolejności, np.
od najmniejszego do największego;
14) trudności w pamiętaniu aktualnej daty (jaki jest dzień), daty swoich urodzin, imienin i określenia czasu;
15) słabe postępy w uczeniu się czytania zarówno metodą fonetyczną jak i globalną;
16) późny rozwój mowy.

Okres szkolny
Wiele z tych symptomów może przetrwać do okresu szkolnego i dalej występować, dodatkowo, w połączeniu z trudnościami w czytaniu i pisaniu w niższych klasach szkolnych.

Specyficzne trudności w czytaniu:
1) kłopoty z czytaniem (również na głos), czytanie „niepewne”, „wymęczone”, szczególnie gdy dziecko czyta głośno;
2) częste błędy w czytaniu, pomijanie wyrazów lub ich dodawanie, zniekształcanie wyrazów i odczytanie innych, podobnych wyrazów, zamiana liter, zmiana brzmienia, nieprawidłowe odczytywanie całego wyrazu;
3) pomijanie linii lub odczytywanie jej ponownie;
4) częste gubienie miejsca, w którym dziecko czyta;
5) niepewność w czytaniu, szczególnie krótkich wyrazów wyglądających podobnie, np. „on-ono”, „od-do”;
6) trudności w syntezie przeliterowanych dźwięków -w scalaniu ich w dźwiękową całość wyrazu; trudności w dzieleniu dłuższych wyrazów na sylaby i syntetyzowaniu sylab w wyrazy w niewłaściwym porządku (sylaby często są gubione), pomijanie interpunkcji;
7) przestawianie liter w wyrazie, co zmienia jego sens;
8) trudności w wyszukiwaniu najistotniejszej myśli w danym fragmencie tekstu;
9) niewłaściwe łączenie liter;
10) częste czytanie „na pamięć”, zgadywanie;
11) wolne czytanie, czytają, jakby zgadując słowa, niepoprawna intonacja czytanego tekstu;
12) za duże skupianie się na samej technice czytania, czasami pojawia się hiperleksja, czyli bardzo płynne i szybkie czytanie, ale bez rozumienia treści;
13) przy dobrej umiejętności czytania zapomina, podczas czytania długiego zdania, co było na początku;
14) w klasie czwartej nadal dziecko nie umie czytać.

Specyficzne błędy w pisaniu:
1) słaby poziom pracy pisemnej w porównaniu z odpowiedziami ustnymi;
2) prace pisemne na niskim poziomie graficznym i estetycznym, niestaranne litery, liczne przekreślenia, kilkakrotne próby zapisania wyrazu, prace bałaganiarskie; pismo lustrzane (pisanie liter, liczb i symboli matematycznych w sposób odwrócony; litery „drżące” o niepewnej linii, niekształtne, nieproporcjonalne, niewłaściwie utrzymane w liniaturze, nierównomiernie zagęszczone, brak płynności pisma, litery źle połączone;
3) mylenie liter, utrzymywanie się trudności z rozróżnianiem liter, np.: b-p, p-g, n-u, m-w;
4) niewłaściwy dobór liter do głosek podobnych fonetycznie (dźwiękowo), w wyniku ich niewłaściwego rozróżniania np. spółgłosek t-d, b-p, m-n, e–ę, sz–s;
5) mylenie nazwy litery (to, co pisane) i głoski (to, co mówione) -np. l-el, m-em, k-ka;
6) niewłaściwe stosowanie małych i dużych liter; dziecko częściej używa dużych i małych liter, ponieważ czuje się pewniejsze w ich różnicowaniu (np. leKKo);
7) trudności w różnicowaniu wyrazów podobnie brzmiących (np. bułka-półka);
8) dodawanie, pomijanie lub niewłaściwe umiejscowienie liter lub wyrazów, opuszczanie lub dodawanie liter w wyrazach, dublowanie liter w słowie;
9) zapisywanie wyrazu na różne sposoby np. „szyja”, „szja”, „szyia”;
10) mylenie liter l-t podczas czytania i pisania;
11) złe rozmieszczenie pracy pisemnej lub innych elementów w przestrzeni kartki, niemożność zachowania marginesu;
12) tracenie wątku podczas zapisywania opowiadania;
13) brak, lub niewłaściwe stosowanie interpunkcji; popełnianie wielu błędów ortograficznych, mimo znania zasad poprawnej pisowni;
14) popełnianie błędów podczas przepisywania z tablicy lub książki, trudności w pisaniu z pamięci i ze słuchu;
15) brak umiejętności utrzymania pisma w liniaturze zeszytu;
16) kłopoty z zapisaniem zmiękczeń, dwuznaków i różnicowaniem głosek dźwięcznych od bezdźwięcznych, trudności w odróżnieniu, kiedy pisze się „ę”, a kiedy „e” i „en”, podobnie wyglądających cyfr, np. 6 i 9, 3 i 8;
17) opuszczanie drobnych elementów liter, jak ogonki czy kropki;
18) przestawianie szyku zdania;
19) pisanie bardzo wolno, nienadążanie notowania dyktowanych słów;
20) zbyt mocne lub za słabe przyciskanie ołówka czy innego narzędzia pisarskiego.

Inne trudności, widoczne na wielu przedmiotach, także w klasach starszych:
1) trudności w przyswojeniu tabliczki mnożenia, problemy w opanowaniu
podstawowych pojęć matematycznych, zapamiętaniem teorii i wzorów
koniecznych do obliczeń;
2) kłopoty w rozwiązywaniu zadań matematycznych, problemy z zastosowaniem matematyki w zadaniach praktycznych, rozeznaniem, jakie powinny być następne kroki, by rozwiązać zadanie matematyczne;
3) trudności w rozumieniu żartów lub tzw. idiomów (wyrażeń specyficznych dla danego języka, nieprzetłumaczalnych);
4) wady wymowy np. seplenienie, jąkanie, ubezdźwięcznianie (czyli zamienianie „d” z „t”, czy „b” z „p”) nieświadome, bezzasadne powtarzanie końcówek wyrazów, słów innych ludzi; zaprzestanie mówienia lub mówienie tylko do wybranych osób, w określonych miejscach;
5) niedostrzeganie szczegółów różniących dwie podobne ilustracje, zaburzenia postrzegania i rozpoznawania konkretnych lub narysowanych przedmiotów, kłopoty w rozróżnianiu, zapamiętywaniu i odtwarzaniu figur geometrycznych i liter;
6) trudności w rozplanowaniu elementów graficznych na rysunku;
7) brak lub mała precyzja ruchów związana z nadmiernym lub za małym napięciem mięśni, silne napięcie mięśniowe;
8) brak koordynacji ruchów palców, dłoni i przedramienia, wolne tempo tzw. ruchów drobnych dłoni i palców;
9) zaburzenia koordynacji wzrokowo – ruchowej przy czynnościach wykonywanych pod kontrolą wzroku;
10) zwolnienie lub przyśpieszenie tempa działania (szybko i niestarannie, byle „mieć już z głowy”);
11) niewłaściwe trzymanie narzędzia pisarskiego- pióra, ołówka, kredki;
12) nieumiejętność malowania w obrębie konturu, cięcia nożyczkami po linii prostej, kłopoty z rysowaniem, wycinaniem, lepieniem, szyciem, trudności z poprawnym złożeniem kartki papieru, zakłócone stosunki przestrzenne oraz proporcja elementów w rysunkach;
13) niechęć do uczenia się języków obcych;
14) niechęć do geometrii i geografii ze względu na kłopot w orientacji w kierunkach i stronach świata, czytaniu mapy;
15) trudności w rozpoznawaniu i używaniu symboli związanych z obliczaniem, np. +, -, x
16) problemy w czytaniu liczb wielocyfrowych, w szczególności liczb, w których występuje zero, np. 2008, 1309., błędne odczytywanie liczb, np. 26 jest odczytywane jako 62;
17) trudności w odczytaniu wyników pomiarów, czytaniu tabel i wykresów;
18) niedostrzeganie przestrzeni między liczbami, np. 8 13 jest odczytywane jako osiemset trzynaście;
19) trudności w przywołaniu z pamięci, jak zapisuje się liczby, obliczenia, kształty geometryczne i symbole matematyczne; słabe liczenie w pamięci, a także trudności z liczeniem wstecz;
20) trudności w powiązaniu terminów matematycznych z ich skrótami, np. centymetr – cm, mylenie jednostek danej miary, np. kg, dag i g, kłopoty z rozpoznawaniem skrótów, np. cm2, cm3;
21) trudności w planowaniu, mylenie pojęć „wczoraj”, „dziś”, „jutro”, określeniu kolejności przeszłych lub przyszłych wydarzeń;
22) trudności w nauce abstrakcyjnych pojęć, takich jak waga, przestrzeń, czas, kierunek;
23) trudności w podawaniu aktualnej godziny, w orientacji, jaka ilość czasu upłynęła;
24) trudności z orientacją w terenie;
25) trudności z pojmowaniem procesów mechanicznych, nauką pojęć muzycznych, trudności w dopasowywaniu do siebie dźwięków czy rytmicznych wyrazów;
26) problemy z grą zespołową, w której ważna jest kolejność lub która wymaga śledzenia innych zawodników lub wyniku w trakcie trwania gry;
27) trudności w zapamiętywaniu nazwisk, liczb i kolorów;
28) obniżona sprawność motoryczna i unikanie zajęć wychowania fizycznego;
29) trudności w zakresie koncentracji uwagi, skrócony czas skupiania uwagi, nadmierna przerzutność uwagi (skupianie się co chwila na innej sprawie), niedostateczna przerzutność (zmienianie źródła skupienia przychodzi z trudem) oraz nadmierna rozpraszalność uwagi, gdzie nawet pozornie nieistotne zdarzenie całkowicie odrywa od czynności, na której wcześniej było się skupionym;
30) podatność na stres i frustrację;
31) skłonność do bałaganu i dezorganizacji;
32) trudności w przyswajaniu materiału z gramatyki, w rozumieniu dłuższych wypowiedzi słownych i poleceń nauczyciela;
33) opóźnienie rozwoju umiejętności posługiwania się przedmiotami codziennego użytku;
34) szybka męczliwość uwarunkowana koniecznością włożenia większego wysiłku w zadania typu szkolnego i koncentracji uwagi;
35) ma złe stopnie mimo starań.
W wieku szkolnym te trudności powodują problemy w nauce. Dziecko mimo pracowitości i starań, nie osiąga dobrych wyników, zniechęca się szybko, ma poczucie „gorszości”, nie lubi szkoły. Warto dowiedzieć się, jakiego rodzaju trudności ma nasze dziecko, co jest ich przyczyną i w jaki
sposób sobie z nimi dać radę. Tym bardziej, że jeden rodzaj trudności może być charakterystyczny dla kilku zaburzeń np. dla dysleksji, dyskalkulii, zaburzeń integracji sensorycznej, praksji, percepcji wzrokowej czy słuchowej, sprawności manualnej, pamięci, mowy, koncentracji uwagi. Często rozwój intelektualny przebiega nieharmonijnie – pewne funkcje są rozwinięte na poziomie wieku, inne poniżej przeciętnej lub powyżej przeciętnej. Dzieci, które nie mają pomocy ze strony dorosłych często przejawiają skłonność do izolacji, mają podkopaną wiarę w siebie i problemy w szkole i w domu. Co gorsza, zwłoka w postawieniu
prawidłowej diagnozy może sprawić, że negatywne postawy i zachowania utrwalą się na długie lata i znacznie wykroczą poza sferę czysto edukacyjną.
Czasami będzie wystarczyło trochę systematycznie poćwiczyć, czasami konieczna będzie kilkuletnia systematyczna terapia. Może zdarzyć się, że z niektórymi zaburzeniami nasze dzieci nie rozstaną się do końca życia – lecz dzięki umiejętnemu postępowaniu będą umiały nad nimi pracować i panować.


Opracowały: Joanna Jańczyk (pedagog), Agnieszka Topór (psycholog)